Li gor ragihandina Kurdpressê, gundê Pilonkê li Dêrsimê yek ji sedên gundan bû ku di salên 1990î de hat valakirin û şewitandin. Niştecihên wî gundî neçar man ku mal, erd, dewar û tewra beşek ji jiyan û bîranînên xwe li paş xwe bihêlin û berê xwe berdin bajarên dûr û welatên din. Niha, piştî derbasbûna nêzîkî sê deh salan, piraniya malbatan vegeriyane warê xwe yê bav û kalan û mal, bax û zeviyên xwe ji nû ve ava kirine. Lê dîsa jî, bîranîna bombebarana gund, valakirina mecbûrî, şewitandina ziyaretgehan û salên penaberiyê hê jî di hişê wan de zindî ye. Gelê Pilonkê dibêje ku heta ku pirsgirêka Kurd bi awayekî demokratîk neyê çareserkirin û sedemên koçberiya mecbûrî ji nav neyên rakirin, birînên wê serdemê jî bi temamî baş nabin.
Di salên 1990’an de, bi hezaran gund û mezra li Kurdistana Tirkiyeyê hatin valakirin, şewitandin û wêran kirin.
Gundiyên Pîlonkê, ku gundê wan hate valakirin û agir lê hat berdan, piştî gelek salan bi nûavakirina cihê jiyana xwe dîsa vegeriyan û şopên salên 1990’an ji holê rakirin. Lê ew tiştên ku li ser wan hatine derbas bûn ji bîr nekirin.
Mezintirîn hêviya niştecihên gundê çareserkirina demokratîk a pirsgirêka Kurd e; pirsgirêkek ku wekî hinceta koçberkirina wan a bi zorê hate bikaranîn.
Di salên 1990’an de, bi hezaran gund û mezra li Kurdistanê hatin valakirin, şewitandin û wêran kirin. Bi sedan hezaran kes jî neçar man ku koç bikin. Li Dêrsimê, ku yek ji bajarên ku siyaseta valakirina gundan, şewitandina wan û koçberkirina bi zorê lê hate sepandin bû, li gorî rapora Valîtiya Rewşa Awarte (OHAL) ya Mijdara 1997’an, tenê di sala 1994’an de 183 gund, 823 mezra û 8 hezar û 439 malbat hatin valakirin, û 41 hezar û 939 kes bûn koçber.
Yek ji wan gundan ku di wê demê de hate valakirin û şewitandin, gundê Pîlonkê ye ku girêdayî navenda Dêrsimê ye. Ev gund di 18’ê Adara 1995’an de hate şewitandin û piştî wê jî cihên pîroz ên wê bûn hedef. Cihê ziyaretê yê “Bone Ciyare” li gund hate bombebaran kirin, û darên kevnar ên gûz û tûtê ku dîrokeke çend sed salî hebû, hatin şewitandin.
30 malbat vegeriyan
Dema ku gundê Pîlonkê hate valakirin, 35 malbat koçî navenda Dêrsimê, bajarên mezin wek Stenbolê û her wiha welatên Ewropayê kirin. Vegera niştecihên gundê ji sala 2004’an dest pê kir û îro ji tevahiya 35 malbatan, 30 malbat careke din vegeriyane cihê jiyana xwe. Gelê gundê, ku bi vegera xwe xanî û gundê xwe ji nû ve ava kirin, her çend şopên wan rojên tarî ji holê rakiribin jî, lê bîranînên tiştên ku ezmûn kirine hîn jî bi zelalî di hişê wan de dimînin.
Malbata Qasom yek ji wan malbatan e ku piştî sala 2004’an vegeriya gundê. Ev malbat jî di nav hezaran malbatan de tê jimartin ku giraniya wan rojên dijwar bi awayekî pir giran hîs kirine. Endamên malbatê bi hevkariya hevdu xanîya xwe ji nû ve ava kirin û baxçe û zeviyên xwe vegerandin rojên xwe yên berê yên geş û bereketdar.
Îro jî mezintirîn hêviya wan çareserkirina pirsgirêka Kurd a sed-salî ye; pirsgirêkek ku wekî sedema valakirina gundê wan hate pêşkêş kirin. Her wiha ew dixwazin ku pêdiviyên bingehîn ên jiyanê li gundê werin peyda kirin û temam bibin.
Bombebaran ew qas giran bû ku me fikirî hemû hatine kuştin
Welî Qasom, ku niha 70 salî ye, dema koçberkirina bi zorê ji gundê 39 salî bû. Wî amaje kir ku di wê serdemê de derdora gundê bi domdarî qada pevçûnan bû û helîkopter bi berdewamî li herêmê difiriyan. Wî got ku roja ku ew li navenda Dêrsimê bû, gundê wan ket bin bombebaranê.
Welî got: «Gundê me heta êvarê di bin bombebaranê de ma. Di wê demê de li gundê me cihê ziyaretê bi navê “Bone Ciyare” hebû. Niştecih ji bo ku ji bombebaranan biparêzin, panaberî wê derê dibûn. Her kes tenê li rizgarkirina canê xwe difikirî. Piştre bi me re têkilî danîn û gotin ku li gundê gelek birîndar hene. Me fikirî ku hemû hatine kuştin. Em çûn cem nûnera wê demê ya Partiya Komara Gel (CHP), Bekir Gundoğan, lê wî ji me re got: “Ez nikarim tiştek bikim, kes guh nade gotinên min.” Di dawiyê de, bi navbeynkariya endamekî Meclîsa Navendî ya CHP’yê me karî ji valîtiyê destûrê bistînin da ku em bikevin gundê.»
Gund di nav du heta sê rojan de hate valakirin
Welî diyar kir ku di wan rojan de heta ji bo dîtina taksiyekê ku wan bigihîne gundê jî dijwarî hebû. Wî got: «Hemû rê bi hêzên leşkerî tijî bûn. Dema ku em gihiştin gundê, diya jina min ji ber ketina perçeyek şerpelê birîndar bû. Me ew bir aspîtalê û tedawî hate kirin. Rewşa niştecihên din a gundê baş bû. Hêzên leşkerî me kom kirin û ferman dan ku em gundê terikînin. Ew roj 18’ê Adara 1995’an bû. Hîn berf li ser erdê hebû. Piştî ku rê vebûn û wesayît gihiştin gundê, me gund valakir.»
Wî berdewam kir: «Bê guman di wê rojan de gelek kesên fersendparêz jî derketin. Ajokarên taksî, qesab û gelekên din her yek bi awayekî xwe ji rewşê sûd werdigirtin. Heke bihayê bizinekê 20 lîre bû, delal wê bi 10 lîre dikirîn û gel neçar dima ku qebûl bike. Di nav du-sê rojan de, gund bi temamî vala bû.»
Piştî derxistina gel, gund şewitandin
Lê ew bi bîranîna rojên piştî valakirina gund got: «Tavilê piştî derketina gel, dû ji gund rabû. Gund ji nav dû nedîhat dîtin. Yek ji leşkeran ku me dîtibû, ber bi me ve hat û bi nişangirtina çekê ber bi me ve pirsî: "Hûn diçin ku derê?" Me jî ji wî pirsî: "Çima gundê me dişewitînin?" Di nav wan de yek efserê bilind hebû ku ji me re got: "Eger biaqil bin, vedigerin û diçin." Eger em vegeryana gund, ewê me bikujana.»
Wî zêde kir: «Qet ji kê dikarîbû em hesabê xwe bixwazin? Me çû pasgehek li nêzî gund lê ji wê derê jî me derxistin û neçar man ku em vegerin navenda bajêr. Gund wisa di agir de şewitî.»
Piştî valakirina gundê, heywanên me jî ji dest çûn
Xidir Qasom dema ku gund hate valakirin 56 salî bû. Ew ku bi heywandarî û çandiniyê mijûl bû, bi vekirina rêya vegera gundan di sala 2004’an de yekser vegeriya welatê xwe û mala xwe ji nû ve ava kir.
Xidir, ku niha 87 salî ye, dema ku wan rojan vedibêje, wiha got: «Piştî ku gundên me hatin valakirin, heywanên me jî ji dest çûn. Ez jî çûm Stenbolê, cem zarokên xwe. Lê min tenê salekê karî li wir bimînim û dîsa vegeriyam. Di wê demê de min li navenda bajêr cihêk kirê kir û demekê li wir mam. Piştre dîsa vegeriyam gundê û mala xwe ava kir. Niştecihên din ên gundê jî çûbûn Dêrsimê an herêmên din. Di wan rojan de destûra hatin û çûnê ji kesî re nedihat dayîn.»
Di dirêjahiya dîrokê de gelek caran hewl hat dayîn ku Kurd ji nasname, bawerî û axa xwe werin qutkirin
Îbrahîm Qasom, yek ji niştecihên din ên gundê, amaje kir ku siyaseta koçberkirina bi zorê ya salên 1990’an ne yekemîn ezmûna wisa bû. Wî got ku di dirêjahiya dîrokê de gelek caran hewl hat dayîn ku Kurd ji nasname, bawerî û welatê xwe werin qutkirin.
Wî, bi balkêşandina ser bingeha dîrokî ya gundê xwe, got: «Dibe ku ev gund yek ji wan cihên pêşîn li Dêrsimê be ku pergala “Ocax”ê tê de çêbûye. Ev der cihê ku nirxên hevparî, wekheviyê û civakî yên gel li hember pergala dewlet-navend û hêz-navend derfeta jiyanê dîtine ye. Di heman demê de ev gund taybetmendiyên dîrokî, manewî û civakî jî di xwe de digire.»
Îbrahîm diyar kir ku koçberkirina bi zorê bûye sedem ku gel ji ziman, nasname û baweriyên xwe dûr bikeve. Wî zêde kir ku bandor û encamên vê siyasetê heta îro jî berdewam in.
Ruh û derûna koçberên van gundan birînên kûr hildan
Îbrahîm got: «Di ruh û derûna wan kesên ku koç kirin de valahiyên kûr çêbûn. Veger berdewam e, lê hîn jî gelek pirsgirêk hene. Kesên ku dixwazin dîsa li gundên xwe bi cih bibin, neçar in ku bi pirsgirêkên wekî elektrîk, rê, av û pêdiviyên din ên binesaziyê re rû bi rû bimînin. Divê sedemên ku bûne sedema vê koçê ji holê werin rakirin. Koka bingehîn a vê pirsgirêkê pirsgirêka Kurd e. Ji ber vê yekê pêwîst e ku pirsgirêka Kurd di demeke nêzîk de were çareserkirin. Divê dewlet di vê mijarê de gav bavêje.»
Rapor û wêne: Uğurcan Boztaş – Ajansa Nûçeyan a Mezopotamyayê
Wergerandin û rêkxistin: Kurdpress
Your Comment